श्री वंशीधर मन्दिर

गढवा जिल्लाको उप-विभागीय मुख्यालय श्री वंशीधर नगरमा अवस्थित श्री वंशीधर मन्दिर एक ऐतिहासिक सम्पदा हो। यस मन्दिरमा ३२ मण्ड अर्थात १२८० किलोग्राम शुद्ध सुनको भगवान् श्रीकृष्णको मूर्तिसँगै वाराणसीबाट ल्याइएका अष्टधातुबाट बनेकी माँ राधिकाको मूर्ति स्थापना गरिएको छ । श्री वंशीधर मन्दिर झारखण्ड, छत्तीसगढ र उत्तर प्रदेशको संगममा बाँकी नदीको किनारमा अवस्थित छ। करिब ५ फिट जमिनमा गाडिएको शेषनागको कुण्डमा २४ वटा पंखुडीसहितको विशाल कमलको फूलमा विराजमान श्रीकृष्णको यो अछूत मूर्ति छ ।

श्रीकृष्णको जीवन आकारको मूर्ति करिब साढे चार फिट अग्लो छ। नगर उन्तरी राजपरिवारको संरक्षकत्वमा रहेको यो मन्दिर स्वदेश तथा विदेशबाट आउने पर्यटकको आकर्षणको केन्द्र हो । स्थानीय जनताको आस्था र आस्थाको केन्द्र बनेको छ । वृन्दावनको धर्तीमा श्री वंशीधर मन्दिरमा पनि श्रीकृष्णको जन्मजयन्ती हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ । यहाँ हरेक वर्ष फाल्गुन महिनामा एक महिनासम्म आकर्षक र विशाल मेला लाग्ने गर्दछ ।

मन्दिरको ढुङ्गाको शिलालेख र पुजारी स्वर्गीय रिद्धेश्वर तिवारीले मन्दिरको गुम्बजमा लेखेको इतिहासका अनुसार संवत १८८५ मा नगरगढका स्वर्गीय महाराजा भवानी सिंहकी विधवा रानी शिवमणि देवी, श्रीकृष्णका प्रखर भक्त थिए। श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको व्रत बसेर भगवान् श्रीकृष्णको भक्तिमा डुबेको थियो ।

मध्यरातमा, भगवान कृष्ण रानीको सपनामा देखा पर्नुभयो र उनको अनुरोधमा उनलाई उन्तारी नगरमा ल्याउन अनुमति दिनुभयो। राति देखेको सपना अनुसार रानी सेनासहित उत्तर प्रदेशको दूधी थाना इलाकामा रहेको शिवपहरी नामको पहाडमा पुगेकी थिइन् र आफैं बेलचा हानेर खन्ने काम सुरु गरिन् ।

राति सपनामा आएका भगवान श्रीकृष्णको मुर्ति उत्खननका क्रममा फेला परेको छ । उत्खननका क्रममा भेटिएको भगवान श्रीकृष्णको मुर्ति हात्तीमा चढेर उन्टारी नगरमा ल्याइयो । हात्ती शहरको किल्लाको सिंह ढोकामा बस्यो। धेरै प्रयास गर्दा पनि हात्ती उठेन । रानीले शाही पुजारीसँग सल्लाह गरेर त्यहाँ मूर्ति राखेर पूजा सुरु गरिन् । मूर्ति भगवान् कृष्णको मात्रै थियो । त्यसैले वाराणसीबाट श्री राधा रानीको अष्टधातु मुर्ति बनाएर ल्याई श्रीकृष्णसँगै मन्दिरमा स्थापना गरियो।

यो मूर्ति मराठा शासकहरूले बनाएको हुनसक्ने इतिहासकारहरूको अनुमान छ। उनले वैष्णव धर्मको धेरै प्रचार गरेका थिए र मूर्तिहरू पनि बनाएका थिए। मुगल आक्रमणबाट जोगाउन मराठाहरूले यो मूर्तिलाई शिवपहारी भनिने पहाडभित्र लुकाएर राखेको हुनसक्छ। सन् १९३० मा यस मन्दिरमा चोरी पनि भएको थियो । जसमा चोरहरूले भगवान कृष्णको बाँसुरी र छाता चोरेका थिए । पछि चोरी गर्ने चोरहरु अन्धो भए । उसले आफ्नो अपराध स्वीकार गरिसकेको थियो । तर, चोरी भएका सामान भने फेला पार्न सकेको छैन । पछि राजपरिवारले फेरि सुनको बाँसुरी र छाता बनाएर मन्दिरमा स्थापना गरेका थिए ।

बिरला समूहले ६०-७० को दशकमा यस मन्दिरको जीर्णोद्धार गरेको थियो। आज पनि श्री वंशीधरको मूर्ति कलाको दृष्टिकोणले निकै सुन्दर र अनुपम छ । भगवान श्रीकृष्णको यो मुर्तिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यो हो कि यसमा अहिलेसम्म कुनै किसिमको प्रहरीले कारबाही गरेको छैन । यति हुँदाहुँदै पनि मूर्तिको चमक भने धमिलिएको छैन । जहाँ पनि पहिले मन्दिर बनाइन्छ, त्यसपछि देवी-देवताको मूर्ति स्थापना गरिन्छ। तर यहाँ पहिले भगवान श्रीकृष्ण आए, त्यसपछि मन्दिर बने । झारखण्ड सरकारले मन्दिरको नामबाट सहरको नाम श्री बंशीधर नगर राखेको छ। यो यहाँका जनताका लागि गौरवको विषय हो ।

श्री वंशीधर मन्दिरको विकास गर्ने उद्देश्यले प्रदेश सरकारले राज्य महोत्सवको दर्जा पाएको श्री वंशीधर महोत्सव सुरु गरेको हो ।